“ Οι τρεις Πειρασμοί” και ο “Μέγας Ιεροεξεταστής” του Ντοστογιέφσκυ

[[ δαμ-ων ]]

Καθώς έγραφα το προηγούμενο άρθρο για τους “τρεις πειρασμούς”, θυμήθηκα τον “Μέγα Ιεροεξεταστή” του Ντοστογιέφσκυ, που είχα διαβάσει στα χρόνια των προβληματισμών και των ανησυχιών, στα φοιτητικά μου χρόνια. Στο νου ήρθε το ανατρίχιασμα που ένιωσα από τα λόγια του Ιεροεξεταστή σε συνδυασμό με τη δοτή ελευθερία προς το λαό από τους συνταγματάρχες στην επταετία. Αυτό το συγκλονιστικό κείμενο, κατάλληλα διασκευασμένο, θέλω να το προσφέρω σε κάθε ανήσυχη σκέψη. Τα μηνύματά του είναι διαχρονικά…

Όσα θα διαβάσετε στη συνέχεια δεν είναι δικά μου. Είναι σύνθεση όσων έγραψαν άλλοι αξιότεροι χρήστες του γραπτού λόγου με πολύ λίγες δικές μου προσθήκες και παραβιάσεις… Ευελπιστώ να σας αρέσει το εγχείρημα…

Η ιστορία του Μεγάλου Ιεροεξεταστού είναι ένας μύθος που υπάρχει στο αριστούργημα του Ντοστογιέφσκυ "Αδελφοί Καραμαζώφ. Πρόκειται για μια εκπληκτική ανατομία της ανθρώπινη προσωπικότητας, τόσο σέ ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο, όσον αφορά το ζεύγμα εξουσία-ελευθερία.

Μια επιπόλαιη ανάγνωσή του θα μείνει στα μορφολογικά του στοιχεία και θα καταλήξει στο συμπέρασμα, που ήδη ο συγγραφέας μας προσφέρει, προλαμβάνοντάς μας. Ο μύθος δεν αφορά εμάς, μιλά για την Καθολική Εκκλησία. (Ή μήπως τέτοια είν' η αντίληψη της Ορθόδοξης Εκκλησίας; Αυτά όλα τάκανε η Ρώμη κι ακόμη όχι ολόκληρη μα τα χειρότερα στοιχεία της, ανάμεσα στον Καθολικισμό, οι ιεροεξεταστές, οι Ιησουΐτες !.. αναφωνεί ο Αλιόσα! Μα οι Ορθόδοξοι στα Βυζαντινά χρόνια δεν προκάλεσαν πόνο; Και σε όλες τις εποχές δεν υπήρξαν επίορκοι κληρικοί που κατέδωσαν, βασάνισαν, δίωξαν; )

Χωρίς αμφιβολία ο Ντοστογιέφσκυ αναφέρεται και στους προβληματισμούς της εποχής του, αλλά ο πυρήνας του μύθου είναι διαχρονικός, αναφέρεται σε κάθε εξουσία, σε κάθε είδος και μορφή εξουσίας.

Δεν θα δυσκολευτεί κανείς να παρατηρήσει μερικούς ιεροεξεταστές στους θρησκευτικούς κύκλους της χώρας μας, αλλά και παντού. Η δύναμη της ανάλυσης του Ντοστογιέφσκυ βρίσκεται στο ότι μας φανερώνει πολύ περισσότερους ιεροεξεταστές, σε κάθε (άλλο) χώρο της ανθρώπινης κοινωνίας. Ο άνθρωπος έχει ανάγκη από τους ιεροεξεταστές, από «οι φιγούρες που να μπορούν να μας επιβληθούν και να μας πούνε τι πρέπει να κάνουμε». Μάλιστα δε αυτούς που βρίσκονται στο εντελώς άμεσο περιβάλλον του.

Η μοναδικότητα όμως του Μύθου είναι ότι μας αποκαλύπτει την αντιμετώπιση από τον Χριστό του ζεύγματος αυτού. Αναλύει με τρομακτική δύναμη το πόσο παράλογη εμφανίζεται στο μυαλό και την λογική μας η ελευθερία που μας επαγγέλλεται ο Χριστός.

Είναι ακατανόητο, αλλά και ανήκουστο, όμως όταν ο Θεός “συνδιαλέγεται” με τον άνθρωπο, αυτή την συμπεριφορά έχει και ανάλογη συμπεριφορά μας προτρέπει να επιδεικνύουμε προς τους συνανθρώπους μας. Σκληρός ο Λόγος, τις δύναται ακούειν! Είμαστε πολλοί αυτοί που «διορθώνουμε» τον Θεό! Που τον ερμηνεύουμε καταπώς μας συμφέρει…

Τελικά βέβαια ο Ντοστογιέφσκυ δεν μας δίδει λύση. Ο Κρατούμενος φεύγει χωρίς να πεί τίποτα. Ίσως γιατί η λύση του άλυτου προβλήματος είναι κρυμμένη μέσα στο Φως της Μεταμόρφώσης! Η λύση κρύβεται στην εκπληκτική δυνατότητα της θέωσης!

Ισπανία. Η εποχή της "φοβερής και τρομερής" Ιεράς Εξέτασης. Παρανάλωμα πυρός οι ανθρώπινες σάρκες. Αιρετικοί, μάγισσες και "άπιστοι" στο εξώτερον πυρ. Και όλα θυσία στο βωμό μίας σαθρά εννοούμενης αγάπης στον Θεό και τον πλησίον.

Ο Ντοστογιέφσκυ (μέγας ψυχογράφος) "κατεβάζει" τον Χριστό στη γη και τον ρίχνει στα χέρια του Τρομερού Ιεροεξεταστή. Δύο ήρωες με απόλυτη εξουσία στον θάνατο. Ο πρώτος σιωπηλός. Ο δεύτερος λαλίστατος. Και το απόσπασμα συγκλονιστικό:

Η συνέχεια >> εδώ